धार्मिक सहिष्णुताको आधार, धार्मिक पर्यटनको विकास

दक्षिणकाली नगरक्षेत्रभित्र धार्मिक पर्यटनको हिसाबले विकासको प्रचुर सम्भावना बोकेका थुप्रै ठाउँहरू मध्ये केही समय पहिले केही स्थानहरूको भ्रमण तथा अवलोकन गर्ने मौका पाएको थिएँ । जसलाई यात्रा संस्मरणको रूपमा मैले सुरक्षित राखेको थिएँ । आज फेरि धार्मिक पर्यटनको विकासको लागि श्रीमदभागवत सप्ताह महायज्ञ हुन लागेको जानकारी सहितको निमन्त्रणा प्राप्त हुन आएकाले उक्त संस्मरण यहाँ प्रस्तुत गर्न मनासिव ठान्दछु :

भरखर साहित्यमा कलम चलाउँदै गरेकी तर निक्कै ससक्त गजल लेख्ने विनिसासँगको परिचयले ममा एककिसिमको उर्जाको संचार गरेको थियो । विनिसाले छुट्टिने बेलामा गहभरि आँसु पारीन् । मलाई समेत त्यो क्षणले एकछिन भावुक बनाइदियो । दक्षिणकाली नगरको एकफन्को मारेर डोल्लुमा छुट्टिन खोज्दा विचरीले आँखाभरि आँसु पार्न थाली र मलाई समेत भावविह्वल बनाइन् । मैले उसलाई सान्त्वना दिँदै भनेँ “एकदिन अवश्य भेट हुनेछौं, फेरि सुसेलीकै अर्को साहित्यिक जमघटमा ।” लामो समयसम्म हात मिलाएर बिदा हुन लाग्दा मनमा एक तमासको न्यास्रो अनुभव हुँदै थियो ।

दक्षिणकाली नगर क्षेत्रमा साहित्यिक गतिविधिमा निक्कै नाम कमाएका सुसेली साहित्यिक प्रतिष्ठानले गत वर्ष ठूलै साहित्यिक मेलाको आयोजना गरेको थियो । सो साहित्यिक मेलामा म पनि पुगेको थिएँ । उत्कृष्ट साहित्यिक माहोलमा सत्कारपूर्ण आथित्यले सबै साहित्यकारहरू निक्कै पुलकित भए । साहित्यमा राष्ट्रिय स्तरमा योगदान पु¥याएका विभिन्न साहित्य साधकहरूलाई सम्मान समेत गरेको सो कार्यक्रम पश्चात म लगायत केही साथीहरू दक्षिणकाली नगरक्षेत्रभित्रका धार्मिक, ऐतिहासिक, शैक्षिक, प्राकृतिक र सामाजिक वस्तुस्थितिको अवलोकन गर्ने कार्यक्रम तय भयो । फर्पिङ नगरीको आफ्नै ऐतिहासिक चिनारी छ । काठमाडौं उपत्यकाको काँठक्षेत्रमा विकसित नगरमध्येको पुरानो नगर हो फर्पिङ ।

बाँसबारीले आफ्नै शालिन्दा र मौलिकता बोकेको पाइन्छ । दक्षिणकाली नगरपालिका वडा नम्बर ४ स्थित चम्पादेवी हिलसाइड रिसोर्टमा सम्पन्न भएको साहित्यिक मेलापछि हामी मोफसलका साहित्यप्रेमीहरू स्थानीय वस्तुस्थितिको अवलोकनमा जुट्यौं । पहिले–पहिले फर्पिङ भनेपछि नासपातीको पकेटक्षेत्रको रूपमा चिनिन्थे । तर अहिले जमाना फेरिएको छ, रहनसहन र दैनन्दिनी फेरिएको छ । त्यसैले फर्पिङ अहिले बहुआयमिक चिनारी बोकेर अगाडि बढिरहेको पृथक शहरको रूपमा विकसित भैरहेको छ । धार्मिक स्थल चम्पादेवी माईको दर्शन गर्न जान सक्ने पैतल मार्ग यताबाट पनि जाँदो रहेछ । तर समयको आभावले हामी यताको यात्रामा भने जान सकेनौं । वडा नं. ४ को बाँसबारीको सिरानमा रहेको शिवको मन्दिर दर्शण गर्न हामी मूलबाटोबाट सिँढी चढ्दै उकालो लाग्यौं । कवि विनोद खत्री ‘आकाश’ भिडियो बनाउन व्यस्त देखिन्थे । सिँढी नै सिँढीको बाटो ठाडो उकालो गज्जबको एक्सरसाइज हुँदोरहेछ । बिचबिचमा जाईको स्वागत जस्तो फूलको गेट बनाएको रमाइलो लाग्यो । विनिसा रोमान्चीत हुँदै तस्विर लिन ब्यस्त थिइन् । सबैजना दृष्यावलोकन र तस्विर कैद गर्नमै ब्यस्त भए । करिब दश मिनेट जत्ति सिँढी चढेपछि पहरामा ओडार जस्तो ठाउँमा शिवको मूर्तिसहितको मन्दिर रहेछ । भित्तामा एउटा घर बनाएर त्यसको छदमा शिवलिङ्गहरू लहरै बनाएको रहेछ । यहाँ हिंड्दा धार्मिक मनोभाव हुनेहरूलाई विहानीपख मोर्निङवाकको मनग्य कसरत हुने रहेछ । मन्दिरको प्राङ्गनबाट पारीपट्टि भैंसेपाटि, खोकना, चापागाउँ, टीकाभैरवदेखि गोदावरी फुल्चौकी डाँडासम्म छर्लङ्ग देखिने बढो मनोरम दृष्यावलोकन गर्न पाइदो रहेछ । फास्टट्रयाकले अल्पत्र छोडेको तल बागमती करिडोरको छेउछाउको हरियाली फाँटले मन आनन्दित पार्यो । जे भएपनि धान खेतको केही अवशेष देख्न पाइन्थ्यो ।

जुमन किरण लगायतका साथीहरू ओर्लने तरखर गर्दैगर्दा दिननाथ सरले यतै माथि–माथिबाट जानेबाटो देखाउँदै अगाडि बढ्नु भन्नु भयो । हामी त्यतैको गोरेटो बाटो पहिल्याउँदै हिंड्यौं । केही पर सिंगो भित्तो कोपेर बडेमानको नेपालको राष्ट्रिय झण्डा बढो सुन्दरपूर्वक निर्माण गरेको रहेछ । सायद नेपालको पहिलो ठाउँ होला, नेपालको झण्डालाई जमिनको भित्तामा यसरी निर्माण गरेको । यो देखेर हामी सबै पुल्कित भयौं । सबैले प्रकृतिमाथि लमतन्न भएर ठडिएको नेपालको झण्डा ब्याकग्राउण्डमा पारेर एकल र सामुहिक तस्विरहरू खिच्यौं । विनिसा टिकटक बनाउनमा ब्यस्त रहिन् । जलन जी ऐसेलु र काफलको बुट्टामा झुन्डिदै काफल टिप्दै हुनुहुन्थ्यो । मदन दाई हरिणको सिं कस्ले भाँचेछन् भन्दै भूइँमा झरेको हरिणको सिं हातमा लिएर देखाउँदै थिए । उता भावकेश्वर गुरू गैंडाको सिं भाँचेकोमा चिन्चित हुँदै संरचना संरक्षण हुन नसकेकोप्रति गुनासो गर्दै हुनुहुन्थ्यो । त्यहाँबाट केही माथि चढेपछि अर्को मनोरम स्थल पुग्यौं । त्यहाँ सम्भवत् नेपालकै अग्लो र ठूलो मध्येमा पर्ने शिवजीको त्रिशुल ठडिएको रहेछ । त्रिशुल भएको क्षेत्र निक्कै फराकिलो र व्यवस्थित पाइयो । त्यहाँ काठमाडौं लगायत दक्षिणकाली र वरिपरिको मान्छेहरूको विदा मनाउन वनभोज जाने ठाउँको रूपमा प्रयोगमा आउन सक्ने उचित वातावरण देखेँ ।

बढेमानको त्रिशुलको फेदमा बसेर जीवन प्रभासले एउटा कविता फुराइहाले । सुरिहालिन् कवयत्री जानुका अन्जान । यत्तिकैमा त्रिशुलको प्राङ्गनमा सानोतिनो साहित्यिक सम्मेलन नै बस्यो । सबैको भावना र सद्भाव मिल्ने भनेकै साहित्यमा रहेछ जस्तो लाग्यो । यहाँ घनिष्ठ सम्बन्ध भएकाहरूको त विचार मिल्दैन तर हामी एकअर्कामा अपरिचित व्यक्तिहरू पनि वर्षौंको सम्बन्ध भइआएको परिचित जस्तै भयौं । कसैले कुनै विषयमा लेखेको सिर्जना अर्कोले खुलस्त पढिदिने, नमिलेको छ भने सच्च्याइदिने, सौहार्दपूर्ण व्यवहार देखाउने भनेकै साहित्यमा लागेकाहरूमा मात्रै हुँदो रहेछ जस्तो लाग्दै थियो ।

पर्यटकीय हिसाबले बाँसबारी विकसित हुँदै गइरहेको पायौं । यसैमा स्थानीय जनप्रतिनिधिको प्रशंशा गर्न पनि हामीले भ्यायौं । तर यस्ता सार्वजनिक संरचनाको संरक्षण, संवद्र्धन र प्रवद्र्धन गर्न पहल नभएकोप्रति हामी सबैले गुनासो ग¥यौं । त्यतिन्जेलमा केही साथीहरूले गुरासको दुइचार वटा फूलहरू ल्याइसकेका थिए । यसैमा विनिसाले भनिन् “लिनोस् सर, मेरो उपहार तपाइलाई ।” उनी मसँग निक्कै झ्याम्मिएकी थिइन् । मैले उनलाई विनि भनेर बोलाउन थालिसकेको थिएँ ।

हामी त्यहाँबाट तल ओल्र्यौं । आयोजकले बाटो छेउको एउटा रेष्टुरेण्ट्मा खानाको व्यवस्था मिलाएका थिए । खाना खाइवरी हामी पुनः अवलोकनमा निस्क्यौं । गणेशथान, पुरानो चौतारा हेर्दै हामी पुग्यौं सोखेल ड्यामसाइट । चन्द्रशमसेरको पालामा निर्माण गरेको नेपालकै पहिलो जलविद्युद आयोजनाको ड्याम भएको ठाउँमा हामी पुग्यौं । बस्तीको बिचमा मनोरम डाँडा खनेर बनाएको ठूलो पोखरी र कन्चन पानी । पोखरीबाट ठूलो किटयुक्त फलामको पाइपबाट पानी ओरालेर तल पावरहाउस्को टर्वाइन् घुमाएपछि विजुली निस्किन्थ्यो रे । अनि त्यहाँ उत्पादिन विजुली सिधै काठ्माडौंमा श्री ३ चन्द्र समशेरको दरबारमा बालिन्थ्यो रे । तर हामी तल पावरहाउसतिर भने गएनौं । किन भने अहिले त्यसको उत्पादन बन्द रहेकोले म्यासिनहरू बन्द कोठाभित्र कैद गरी राखिएको जानकारी पायौं । हाल पोखरीको पानी त्यहीँ पाइप मार्फत ललितपुर भैंसेपाटि हुँदै जवलाखेलसम्म खानेपानीको लागि वितरण गरिँदोरहेछ । पोखरीमा पानीको जोहो भने वडा नं. ३ सोखेल स्थित सातमूलेबाट र वडा नं. ५ स्थित शेषनारायणको शेषकुण्डबाट पाइप मार्फत पोखरीमा जम्मा गरिँदो रहेछ । शितल डाँडामा ऐतिहासिक पोखरी वरिपरि हरियाली चौर, पिपल चौतारी, प्राकृतिक सुन्दरछटाले मन लोभ्याउने भएकाले घुमन्तेहरूको रोजाईमा यो स्थान पनि पर्दोरहेछ । पिकनिक आउनेहरू र म्यूजिक भिडियो सुटिङ गर्नेहरूको उस्तै भीड हुने यो ठाउँमा जो कोहीलाई सुस्ताउने मन हुँदोरहेछ ।

त्यहाँबाट हामी उकालो सल्लाघारीतिर लाग्यौं । बाटोमा प्रायः सबैको बारीमा हरियो खागसब्जी र केही न केही फलफूलको बोट, बोटमा फलेको फलफूल अनि गोठमा बाँधेको गाईवस्तु देख्दा आफ्नै गाउँघर जस्तो लाग्ने । लटरम्ब फलेको अमलाले “मुखै रसायो” विनिसाले भनेपछि बाटोको डिलमा उभिएर अमलाको एउटा हाँगो तान्न लागेको थिएँ, खुट्टा टेकेको ठाउँको माटोको ढिस्को कतिखेर भत्किन पुगेछ, थाहै भएन । म गुटमुटिएर एक काँत्ला तल झरेँ । तैविसेक अमलाको एउटा हाँगो भने भाँचिएर हातमै आएछ । पाँच÷छ दाना अमला हातमा आएको हाँगामै थियो । लड्नुको पीडा भन्दा उनलाई अमला खुवाउन पाउने हर्ष ठूलो थियो । उनी हाँस्दै बाटोमै उभिएकी थिइन् । “चोट त लागेन सर ?” भन्दै उनले पाइटमा लागेको माटो टकटकाई दिइन् । हामी एकएक वटा अमला चुस्दै उकालो लाग्यौं । सल्लाघारीमा भरखर निर्माण सम्पन्न भएको झोलुङ्गे पुल तरेर पारि गोपालेश्वरतिर जानुपर्ने थियो । लामो झोलुङ्गे पुल देखेपछि उनले नाटक देखाइन् । झोलुङ्गे पुलमा डर लाग्छ भनि मेरो हात समातेर मात्र पुलमा चढिन् । पुलको विचतिर के पुगेका थियौं, एकजना साथीले पुललाई बेस्सरी हल्लाई दिए । डरले हो या किन हो उनी चिच्याउँदै मेरो अंगालोमा बेरिन आइपुगिन् । म हेरेको हे¥यै भएँ । केही साथीहरूले थुमथुमाएपछि उनले रातो अनुहार लगाउँदै हात समाउन छोडिन् । हात समातेर हिंड्दा मलाई त रमाइलै भएको थियो । पुल हल्लाउने साथीलाई मनमनै गाली पनि गरेँ ।

पुलपारी सल्लाघारीमा पुगेपछि हामीले केहीक्षेण विश्राम लियौं । केहीबेर जङ्गलको शितल स्वच्छ हावापानपछि केहीक्षेणको हिंडाइमा पुगियौं गोपालेश्वर मन्दिर । पौरानिक कथा अनुसार गोपालेहरूले पालेको गाई सधैं त्यहीँ स्थानमा गएर एउटा ढुंगामा दुध बर्साउने गरेकोले त्यहाँ गोपालेहरूले शिवको मन्दिर बनाएर पूजा गर्न थालेको किम्वदन्ति रहेछ । मन्दिरमा दर्शण गरिसकेपछि हामी दक्षिणकाली माताको दर्शण गर्न मन्दिरतर्फ लाग्यौं ।

दक्षिणकाली माताको मन्दिर नेपालको प्रचलित शक्तिपिठहरू मध्ये एक हो । नेपालका राजपरिवारको इष्ट देवताको नामले चिनिने दक्षिणकाली माताको दर्शण गर्न देशका कुनाकाप्चाबाट दैनिक हजारौं दर्शणार्थीहरू आइपुग्छन् । हामी पुग्दा पनि दर्शण गर्नेको लामो लाइन् थियो । हामी लाइनमा बसेर दर्शण गर्नतिर लागेनौं । विनिसाले किनेकी फूल, प्रसादहरू मन्दिरमा पूजा गर्ने एकजनालाई दिएर चढाउन लगाइन् । उनी मन्दिरको बाहिरबाटै लामो समयसम्म ध्यानमग्न भई प्रार्थना गरिरहिन् । के बर मागिन् कुन्नि थाहा भएन तर आँखा बन्द गरेर निक्कैबेर बसिरहेकी थिइन् । अघिको फूलप्रसाद लानेले प्रसाद ल्याइदिइसकेको थियो । उनले सबैलाई नरिवलको एकएक टुक्रा प्रसाद बाँढिन् । हामी प्रसाद खाइवरी फर्पिङ बजारतिर उक्लियौं । फर्पिङ बजार निक्कै व्यवस्थित रहेछ । कतै पुरानो झिँगटीको छानोवाला घर, कतै तेलिया इट्टा विछ्याएको गल्लि सडक, पुरानो टुँडाल अनि सफा सतल युक्त मन्दिरहरूले मनमोहक बनायो । आधुनिकताले छपक्कै छोपिएता पनि भित्रि रहनसहन भने मल्ल कालिन् छँनक अझै पाइदो रहेछ फर्पिङमा ।

फर्पिङ बजारको सेरोफेरो घुमेपछि हामी एउटा नेवारी खाजा पसलमा बस्यौं । सबैले आ–आफ्नो रूचि अनुसारको खाजा माग गरे । मैले चटामरी माग गरेँ भने विनिसाले मःमः । आधा चटामरी त उनैले सिध्याइन् । उनले अडर्ड गरेकी मःमः भने तीन पिस् मलाई पनि खाना दिइन् । हाम्रो मित्रतामा सबै साथीहरूले फरक–फरक धारणा व्यक्त गर्न थालिसकेका थिए । हुन त उनको मनमा के थियो थाहा भएन । तर मलाई भने उनीसँगको सामिप्यता रमाइलो लागिरहेको थियो । हामी खाजा खाएर बजार नजिकै रहेको त्रिभुवन आदर्श माध्यमिक विद्यालयको अवलोकन भ्रमण गर्न गयौं । कुनैबेला राजा महाराजाहरू दक्षिणकाली माताको दर्शण गरी बास बस्न र रमाइलो गर्न बनाएको गृश्मकालिन दरबार भएको सो स्थानलाई स्वर्गको बगैँचासमेत भनिँदो रहेछ । जहाँ बहादुर शाहलाई नजर बन्दमा राखिएको र नजर बन्दकै बेला बहादुर शाहको मृत्यु वा मारिएको थियो रे । वि.सं. २००७ सालमा राजा त्रिभुवनको पालामा बोर्डिङ स्कुलको रूपमा खोलिएको सो स्कुल नेपालको पहिलो बोर्डिङ स्कुल रहेछ । अहिले सर्वसाधारणले पढ्ने सामुदायिक विद्यालय ऐतिहासिक धरोहरको रूपमा आफ्नो साख धान्दै रहेछन् । विद्यालयको अवलोकन गरेपछि बजारभन्दा केही माथि भित्तामा रहेको पध्मसम्भव गुम्बा हेर्न पुग्यौं । गुम्बाको अवलोकनको क्रममा विनिसाले अलि बढीनै धार्मिकता देखाइन् । खुव मन लगाएर ध्यान गरेकी हुन्थिन् । गुम्बा सफा अनि आकर्षक फूलहरूले शुसोभित रहेछ । गुम्बा घुमेर हामी फर्कियौं । माथि बज्रयोगिणी र पुरानो मनकामनाको मन्दिर छ भन्थे । समयको अभावले हामी त्यतातिर जान असमर्थ भयौं ।

बजारभन्दा अलि तल, बस्तिभन्दा केही पर रहेको शिखरापुर सामुदायिक क्याम्पस अवलोकन गर्न हामी त्यहाँ पुग्यौं । शिखरापुर क्याम्पसको आफ्नै पृष्टभूमि रहेछ । यहाँ विद्यालय नियमित जान नपाउने र बिचैमा पढाई छोडेका तर पढ्ने इच्छा भएका कामकाजि विद्यार्थीहरूलाई खुल्ला विद्यालयको रूपमा पढ्ने सुविधा रहेछ । यहाँ शिशु कक्षादेखि ब्याचलरसम्मको पठनपाठन हुँदो रहेछ । सामुदायिक भएपनि विद्यालय व्यवस्थित लाग्यो । यो भेगका जनताको शैक्षिक स्तरवृद्धिमा विद्यालयको भूमिका उच्च रहेको पायौं । प्राविधिक तथा शीप विकासमा यो विद्यालयले विभिन्न कार्यक्षेत्रको तालिम समेत संचालन गर्दो रहेछ । त्यसपछि हामी शेषनारायणको दर्शण गर्न त्यतातिर लाग्यौं । शेषनारायण कुण्डाको रंगीविरंगी माछाहरू देखेर हामी दंग प¥यौं । नारायणको अवतारको रूपमा लिने कुण्डको माछा कसैले मारेर खाने गर्दैन रहेछ । कसैले मारिहाल्यो भने उसलाई कोर रोग लाग्ने जनविश्वास रहेकोले माछाको संरक्षण भएको रहेछ । ढुंगाको पहराको फेदमा रहेको शेषनारायणको दर्शण गरेपछि मन्दिरको आडमै रहेको पहरामा एउटा खोपा जस्तो तखता रहेछ । तलबाट सिक्का फाल्दा जसको सिक्का ती खोपामा अडिन्छ, उसको मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने जनविश्वास रहेछ । सबैले सिक्का फाले । विनिसाले फालेकी सिक्का खोपाभित्र पसेपछि उनी निक्कै खुशी देखिइन् ।

हाम्रो अवलोकन टोली डल्लु आइपुग्यौं । डल्लुको विभिन्न बौद्ध स्कुलहरू, बौद्ध गुम्बाहरू अवलोकन गर्दै अमिताभ बुद्धको ठूलो प्रतिमा भएको ठाउँ पुग्यौं । बुद्ध प्रतिमा निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको रहेछ । निक्कै सुन्दर बुद्ध प्रतिमा देखेर हामीले केही शान्ति अनुभव ग¥यौं । फूलैफूलको बगैंचामा केहीबेर टहलेपछि हामी पुनः डल्लु फर्केर मूल सडकमा जम्मा भयौं । यसरी हामीले दक्षिणकाली नगरको सेरोफेरो घुमी त्यहाँको सबैपक्षको अवलोकन ग¥यौं । हामी सबै प्रफुल्लित हुँदै आयोजकलाई धन्यवाद ज्ञापन ग¥यौं । त्यसपछि सबैसँग विदावारी भई आ–आफ्नो गन्तव्यतिर लाग्ने तरखरमा लाग्यौं । सबैजना एकै परिवारको सदस्यहरू छुट्टिन लागेको जसरी केही खुशी केही विस्मित अनुभूतिहरूका साथ एकअर्काबाट हामी छुट्टिँदै थियौं ।

छुट्टिने बेलामा विनिसाले बढी नै आत्मीयता दर्शाइन् । छुट्टिने बेलामा उसले देखाएको एककिसिमको आत्मियताले मन भारी बनायो । सम्झनाको अनगिन्ती लहरहरू मनमा लिएर उनी दक्षिणकाली मन्दिरमा दर्शनार्थी छोडेर फर्केको खाली ट्याक्सीमा चढेर विदाइको हात हल्लाइन् ।

लेखक सुसेली साहित्यिक प्रतिष्ठानका कोषाध्यक्ष हुन् ।