अन्तिम १५ मिनेटको नियम: अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र लगानीकर्तामाथिको अन्याय

जुन superficially यो “सन्तुलन कायम गर्ने” उपाय जस्तो लाग्न सक्छ, तर वास्तविकतामा यसले Smart Money (ठूला पूँजीधनी, इनसाइडर समूह) लाई बजार हेरफेर गर्न सजिलो बनाइदिन्छ र साना लगानीकर्तालाई ठुलो घाटा पुर्‍याउँछ।

१. अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार असामान्य नियम

• अमेरिका (NYSE, NASDAQ), भारत (NSE, BSE), सिंगापुर एक्सचेन्ज, टोकियो स्टक एक्सचेन्ज जस्ता प्रमुख बजारहरूमा closing price प्रत्यक्ष अन्तिम लेनदेन (last traded price) बाट तय हुन्छ, औसतबाट होइन।

• औसत मूल्य प्रयोग गर्ने प्रचलन विश्वका प्रमुख बजारमा छैन, किनकि यो price manipulation को माध्यम बन्न सक्छ।

• विश्वव्यापी सिक्युरिटीज नियामक मापदण्ड (IOSCO Principles) अनुसार:

“Closing price must reflect genuine market consensus at the time of market close without artificial averaging.”

यस आधारमा, NEPSE को नियम IOSCO Principle 10: “Market Integrity” सँग बेमेल छ।

२. लगानीकर्तामाथिको प्रत्यक्ष अन्याय — उदाहरणहरू

उदाहरण १: मूल्य घटाएर नोक्सान

मानौं XYZ Hydropower को मूल्य अन्तिम कारोबारको समयमा 500 थियो।

तर, ठूला लगानीकर्ताले अन्तिम १५ मिनेटमा जानाजानी सस्तोमा (Rs. 480, Rs. 470) २-३ कारोबार गरेर औसत घटाए।

• अन्तिम १५ मिनेटको औसत: (500 + 480 + 470) ÷ 3 = 483.33

• Closing Price 500 होइन, 483 भयो।

यसरी, सस्तोमा खरीद गर्ने Smart Money ले valuation घटाएर अर्को दिन कम मूल्यमा खरिद अवसर बनायो, र पुराना holder लाई घाटा भयो।

उदाहरण २: मूल्य बढाएर कृत्रिम मुनाफा देखाउने

मानौं ABC Bank को अन्तिम कारोबार 350 थियो।

तर, कुनै दलाल समूहले अन्तिम १५ मिनेटमा 360, 370 मा अल्प मात्रामा खरिद गर्छ।

• औसत: (350 + 360 + 370) ÷ 3 = 360

यसरी artificial closing price बढाएर अर्को दिन उच्च मूल्यमा बिक्री गर्ने मौका बनाइन्छ — जुन market manipulation अन्तर्गत पर्छ।

३. कानुनी दृष्टिकोण

• Securities Act 2063 (Nepal) – धारा 91:

बजारलाई भ्रामक बनाउने, मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाउने वा घटाउने कार्य गैरकानुनी।

• IOSCO Principle 10:

Closing price यस्तो हुनुपर्छ जसले वास्तविक supply-demand balance प्रतिबिम्बित गरोस्, कृत्रिम averaging बिना।

• International Human Rights Principle – Right to Fair Market Participation:

लगानीकर्ताले समान अवसर पाउनु पर्ने। नियमले एउटालाई फाइदा, अर्कालाई नोक्सान पुर्‍याउने व्यवस्था निषेधित छ।

४. अन्तर्राष्ट्रिय कानुन विपरीत किन मानिन्छ?

1. Transparency भंग: औसत मूल्य प्रयोग गर्दा वास्तविक अन्तिम मूल्य सार्वजनिक हुँदैन।

2. Market Integrity ह्रास: Smart Money ले अन्तिम १५ मिनेट प्रयोग गरेर मूल्य direction change गर्न सक्छ।

3. Investor Protection उल्लंघन: कानुनले लगानीकर्तालाई अनुचित हानी हुने प्रावधान रोक्नुपर्ने तर यहाँ नियम नै हानीको माध्यम बनेको छ।

 निष्कर्ष:

NEPSE को अन्तिम १५ मिनेट औसत मूल्य नियम अन्तर्राष्ट्रिय सेयर बजार मापदण्ड, IOSCO का नियम र नेपालको सिक्युरिटीज कानूनको भावनासँग मेल खाँदैन। यसले साना लगानीकर्तालाई प्रत्यक्ष घाटा र ठूला पूँजीधनीलाई अनुचित लाभ दिने वातावरण बनाउँछ। यस्तो नियम तत्काल खारेज गर्न जरुरी छ, ताकि बजार पारदर्शी, निष्पक्ष र विश्वसनीय बन्न सकोस्।